♠ वेतन पर वतन की महत्ता ♠

एक विघालय के छात्रों ने जब सुना कि उनके प्रिय शिक्षक विद्यालय छोड़कर जा रहे हैं तो उनके बीच खलबली मच गई। छात्र उन्हे बहुत चाहते थे। कारण यह कि वे छात्रों को न केवल अपने विषय का समुचित ज्ञान देते, बल्कि अन्य विषयों में भी कोई परेशानी आने पर उसे तुरंत हल कर देते थे। निर्धन छात्रों के तो वे मसीहा थे। उनकी फीस नियत समय पर जमा कर उन्हें स्कूल से निकाले जाने से वे बचा लिया करते थे। साथ ही उपयोगी पुस्तकों को जरुरतमंद छात्रों के मध्य वितरित कर उनके ज्ञान में वृद्धि भी करते थे। ऐसे शिक्षक का विद्यालय छोड़ना छात्रों के लिए बहुत कष्टदायी था।

छात्र यह जानने के लिए उनके कमरे में गए कि वे क्यो जा रहे हैं?

छात्रो ने पूछा- सर , हमने सुना है कि आप किसी दूसरे विद्यालय में जा रहे हैं।क्या यह सच है? गुरु के हां कहने पर छात्रों ने प्रश्न उठाया-क्या आपको वहां अधिक वेतन मिलेगा?

शिक्षक ने कहा-नहीं, यहां मुझे 710 रुपये मासिक मिलते हैं और वहाँ 350 रुपये मासिक मिलेंगे। चकित छात्रों ने पुनः पूछा-इतना कम वेतन मिलने पर भी आप वहां क्यों जा रहे हैं?

शिक्षक ने उत्तर दिया-वहां मुझे वतन का काम करना हे। वेतन का मेरे लिए कोई आकर्षण नहीं हैं। तभी एक व्यक्ति कमरे में आया। शिक्षक ने बिना कोई सवाल-जवाब किए दराज खोलकर उसे दो हजार रुपए दिए और वह चला गया।

छात्रो ने फिर पूछा-सर , आपने इसे दो हजार रुपय क्यो दिए?

शिक्षक का जवाब था-यह धन देश के लिए दिया गया हैं और यह धन देश का ही हैं। छात्र अपने शिक्षक की देशभक्ति देखकर उनके प्रति श्रद्धानवत हो गए। यह शिक्षक और कोई नहीं, प्रसिद्ध क्रांतिकारी,लेखक,कवि और बाद में महान योगी बने श्री अरविंद घोष थे।

अरविंद घोष का यह देश प्रेम हमें सिखाता है कि राष्ट्र सर्वोपरि होता है और इसीलिए राष्ट्र के लिए किसी भी तरह के बलिदान हेतु तत्पर रहना ताहिए।

‎शिक्षा‬

लोग ऊंचे वेतन के चक्कर में उलझकर वतन के प्रति अपने दायित्व को भूल जाते हैं। यह गाथा वेतन पर वतन की महत्ता को इंगित करती हैं।

♠ યુદ્ધ એ માનવજાતનું પાશવી પાગલપન છે ! ♠

🌹  કુમારપાળ દેસાઇ 🌹

- ઇંટ અને ઇમારત

- સૌજન્ય :- ગુજરાત સમાચાર

જિંદગીમેં કોઈ પ્રચંડ પ્રતિભાનો વિચાર કરીએ તો મોનાલિસા ચિત્રના સર્જક લિઓનાર્દો-દ-વિન્ચીનું સ્મરણ થાય. લિઓનાર્દો કુશળ શિલ્પી હતા, વાસ્તુકાર હતા, સંગીતકાર અને ગણિતશાસ્ત્રી હતા, વૈજ્ઞાાનિક અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રી હતા, નકશો દોરવાની કળામાં નિપુણ એન્જિનિયર હતા. વનસ્પતિશાસ્ત્રી અને સાહિત્યકાર તરીકે પણ એમની આગવી પ્રતિભા હતી. બાલ્યાવસ્થાથી જ લિઓનાર્દો અનેક વિષયોમાં આગવું સર્જન કરતા હતા.

આ લિયોનાર્દો પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન બે પ્રસંગોને સૌથી વધુ યાદ કરતો હતો. એક તો એ પારણામાં સૂતો હતો, ત્યારે બહાર ઘૂમતા એક પતંગની પૂંછડીએ એના ચહેરાનો સ્પર્શ કર્યો હતો, જેને એ પોતાના જીવનની શુકનવંતી ક્ષણ માનતો હતો અને બીજો પર્વતામાળામાં ઘૂમતો હતો, ત્યારે એક ભેદી ગુફામાં ગયો હતો. બાળક લિયોનાર્દોને ભય હતો કે આ ગુફામાં મોટા રાક્ષસો સંતાઈ રહ્યા છે અને તેથી જિજ્ઞાાસાવૃત્તિથી એ ગુફા જોવા ગયો હતો, પણ એનો ભય દૂર થયો. લિઓનાર્દો ડાબોડી કલાકાર હતા. ડાબા હાથે લખતાં, જો કે આથી એમના પર આક્ષેપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે તેઓ પોતાનું લખાણ ગુપ્ત રાખવા માટે આ રીતે લખતા હતા.

આ લિઓનાર્દો સ્વભાવનો એટલો બધો પ્રેમાળ હતો કે સૌની સમાન ચાહના મેળવી શકતો. એના પ્રભાવશાળી અને સોહામણા દેખાવને કારણે એની ઉપસ્થિતિમાં સહુ કોઈ ઉલ્લાસ અનુભવતા હતા. ઇટાલીના શરુઆતના કલામર્મજ્ઞાોએ નોંધ્યું છે કે લિઓનાર્દો ભલે ડાબા હાથે લખતા હોય, પરંતુ એમણે પ્રારંભમાં જમણા હાથે ચિત્રો દોરવાનું શરુ કર્યું હતું. આ લિઓનાર્દોએ બોધકથાની શ્રેણી લખી છે અને શ્રેણીમાં એની ફિલસૂફી જોવા મળે છે એનો ચરિત્રકાર જ્યોર્જિયો વસારીના કહેવા પ્રમાણે બાળપણથી જ લિઓનાર્દોને એક સાથે બધું શીખી લેવું હતું. એણે અંકગણિત શીખવાનું શરૃ કર્યું અને માત્ર થોડાં જ મહિનામાં એ એના શિક્ષકને અંકગણિતના પ્રશ્નોથી નવાઈ પમાડતો હતો.

લિઓનાર્દો પ્રથમ કક્ષાનો ભૂમિતિવિદ્ હતો. તેને વિવિધ બાબતોમાં રસ હતો. પ્રકૃતિનાં તેના વૈજ્ઞાાનિક નિરીક્ષણો શરીર રચનાને સમજવા માટે મહત્વનાં છે, તો માનવ-મૃતદેહના લાશના ઝીણવટભર્યા પૃથક્કરણો અને ઉડ્ડયન સ્થાપત્યના નકશાઓ એટલા જ અગત્યના છે. જે શહેરની આસપાસ દુશ્મનોએ ઘેરો ઘાલ્યો હોય, ત્યાં પાણીની ઊર્જા મેળવવા એણે પ્રયોગો કર્યા. એના સ્થાપત્યના નકશાઓ, ભૂમિતિનો અભ્યાસ, અંગત સ્મરણપત્રો- એ બધું સમયના જર્નલમાં નોંધાયેલું છે. માનવ શરીરની જટિલ રચના સમજવા માટે લિઓનાર્દો સતત ઉત્સુક રહેતો અને એ રાતના ઘોર અંધારામાં સ્મશાનમાં જઈને લાશ ખોદીને પોતાના સ્ટુડિયોમાં લાવતો હતો અને પછી ચીરીને માનવ શરીરનાં અંગોના જુદા જુદા ચિત્રો બનાવતો અને એના પર પોતાની નોંધ લખતો હતો.

લિઓનાર્દોએ બનાવેલી ડિઝાઇનમાં આજના વિમાનની ડિઝાઇન, ટેન્કની ડિઝાઇન, ડ્રાઇવિંગ સૂટની ડિઝાઇન, મશીનગનની ડિઝાઇન અને રોબોટીક ડિઝાઇન જોવા મળે છે. આ દ્રષ્ટિએ લિઓનાર્દો ઘણી આગવી પ્રતિભા ધરાવતો વિજ્ઞાાની હતો. એણે ૧૪૮૨માં મિલાનના શાસનકર્તા લુદોવિકો સ્પોર્ઝાને આ પ્રમાણે પત્ર લખ્યો હતો :

''સૌથી નામાંકિત એવા લોર્ડ, યુદ્ધનાં સાધનોનાં શોધકો અને નિષ્ણાતોના પુરાવાઓને પૂરતા પ્રમાણમાં નિહાળીને અને તેમની શોધોને સામાન્ય પ્રૅક્ટિસમાં તેનો ઉપયોગ જુદો પડતો ન લાગવાથી કેટલાક રહસ્યોથી આપને વાકેફ કરવાના હેતુથી હું આપ નામદારની સાથે વાર્તાલાપ કરવા પ્રોત્સાહિત થયો છું. હું હલકો અને મજબૂત હોય તેવા સહેલાઈથી હેરવી ફેરવી શકાય તેવો પૂલ બાંધી શકું છું, જેના વડે આપણે દુશ્મનોનો પીછો કરી શકીએ છીએ અને હરાવી શકીએ છીએ. હું એવા પ્રકારની તોપ બનાવી શકું છું જે હલકી હોય અને તેનું સહેલાઈથી સ્થળાંતર કરી શકાય તેમજ નાનાં નાનાં પથ્થરોની ઘા સ્વરૃપે વૃષ્ટિ કરી શકાય. હું સહેજ પણ અવાજ કર્યા વગર કોઈ પણ નક્કી કરેલ જગ્યાએ ભૂગર્ભમાં માર્ગો બનાવી શકું છું. પછી તે સીધા હોય કે વળાંકવાળા, જરૃર જણાય તો નદી કે ખાઈઓની હેઠળ. હું આયુધો માટેના વેગન પણ બનાવી શકું છું, જે લશ્કરના તોપખાનાને લઈ જઈ શકે, જે દુશ્મનોની ગીચ હરોળને વીંધી શકે.
                    
''શાંતિના સમયમાં હું માનું છું કે ઇમારતોના બાંધકામમાં આપને પૂર્ણ સંતોષ આપી શકું, જાહેર અને અંગત બાંધકામમાં તેમજ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પાણી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરવામાં. હું કાંસાના, આરસના કે માટીના શિલ્પો બનાવી શકું છું. પેઇન્ટિંગમાં હું કોઈ પણ વ્યક્તિ જેવી જ કળાકૃતિ બનાવી શકું છું. ઉપર જણાવેલી બાબતો કોઈને અશક્ય કે અવાસ્તવિક લાગે, તો હું મારી જાતને આપના પાર્કમાં અથવા આપ જણાવો તે જગ્યાએ તે વસ્તુ કરી બતાવવાનો નમ્રતાથી પ્રસ્તાવ મૂકું છું. આપ નામદાર, હું આપની સમક્ષ નમ્રતાપૂર્વક આપને અરજ કરું છું.     

બાલ્યાવસ્થામાં લિઓનાર્દો પોતાની જાતે જ લાયર (એક પ્રકારનું તંતુવાદ્ય વગાડતા) શીખ્યો હતો એ પછી એણે ઘોડાના મસ્તકના આકારનું લાયર બનાવ્યું. એ લાયર મુખ્યત્વે ચાંદીમાં તૈયાર થયું. એ બુલંદ રણકારવાળું અને પ્રતિધ્વનિ પાડતું વાજિંત્ર હતું. લિઓનાર્દોએ આ લાયર પર સંગીતમય રજૂઆત કરીને મિલાનના ડયૂકને પ્રસન્ન કર્યા હતા. લિઓનાર્દો ચુસ્ત શાકાહારી હતો અને એને પ્રાણીઓ પ્રત્યે અપાર પ્રેમ હતો. એ એટલો બળવાન હતો કે એકલે હાથે હિંસાનો સામનો કરી શકતો. ડાબા હાથથી લોખંડના દરવાજાના આંગળીયાને વાળી શકતો હતો. એ ઘણીવાર અરિસા સામે લખતો જોવા મળતો અને આ રીતે ઉંઘા અક્ષરોમાં પોતાની ખાનગી વાત લખવાનું કૌશલ એણે પ્રાપ્ત કર્યું હતું એના પ્રારંભના જીવનચરિત્રમાં સમકાલીન નોંધરૃપે એનો પ્રાણીઓ પ્રત્યે ઉભરાતા પ્રેમનો સંકેત સાંપડે છે. એણે કહ્યું કે,

'માંસાહાર કરવો તે સ્વાસ્થ્યને માટે સહેજે એ જરૃરી નથી. એ ઉપરાંત એ સમયે ઇટાલીમાં એણે એ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે પ્રાણીઓનું માંસ ખાવામાં કેટલી નીતિમત્તા રહેલી છે ? એ એમ માનતો કે કોઈને બિનજરૃરી પીડા પહોંચાડવી, તે એક જીવને હણવા સમાન છે એના જીવનચરિત્ર લેખક વસારીએ નોંધ્યું છે કે, લિઓનાર્દો ફ્રાંસમાં રસ્તા પરથી પસાર થતો, ત્યારે વેચવા માટે રખાયેલા પાંજરામાં પુરાયેલા પક્ષીઓને જોતો. તે વેચનાર પાસે જઈને પક્ષીઓની કિંમત ચૂકવી દેતો ને પોતાના હાથે જ એ પક્ષીઓને હવામાં ઉડાડી દઈને મુક્તિ બક્ષતો હતો. એ સમયે એક પત્રમાં એડ્રેકોસારીએ ભારતમાં વસતી ગુજરાતી કોમનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને તેમાં નોંધ્યું હતું કે, આપણા લિઓનાર્દોની જેમ ગુજરાતમાં પણ લોકો જેમાં રક્ત સમાવિષ્ટ હોય અથવા તો જેને માટે કોઈ જીવની હાનિ થઈ હોય એવો આહાર લેતા નથી. લિઓનાર્દોએ પોતાની નોટબુકમાં એક જલદ શબ્દોમાં નોંધ કરી છે. જો કે એની આ નોંધ ૧૯મી સદી સુધી લોકોને ક્ષુલભ કરવામાં આવી નહોતી. એણે લખ્યું છે કે -'

'માણસ પોતાની જાતને પ્રાણીઓના રાજા તરીકે વર્ણવે છે, પણ હકીકતમાં એણે પોતાની જાતને જંગલી અને હિંસક પ્રાણીઓના રાજા તરીકે ઓળખાણ આપવી જોઈએ. બધા પ્રાણીઓમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ છે માટે માણસ મહાન છે અને પ્રાણીઓ તેમને માત્ર મદદ જ કરતા નથી પરંતુ તમારી શ્વેદેન્દ્રિય સંતોષવા માટે તેમના બચ્ચાંઓ મોકલી આપે છે. શું માણસે પોતાની જાતને પ્રાણીઓ માટેની કબર બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો નથી ? જો મને સંપૂર્ણ સત્ય કહેવાની મંજૂરી મળે તો હું નિખાલસતાથી આ વાત કરીશ.'

આવી જ રીતે લિઓનાર્દોએ યુદ્ધ વિશે પણ વાત કરી છે. લિઓનાર્દોએ હથિયારોની ડિઝાઇન શોધી આપી તેની પાછળ તેનો હેતુ શો હતો ? શું એ યુદ્ધનો બચાવ કરતો હતો ? તો એનો જવાબ એ છે કે એના હથિયારોની ડિઝાઇન ક્યારેય આક્રમક નહોતી બનતી, પરંતુ સંરક્ષક હતી. કિલ્લેબંધી દ્વારા લશ્કરી મથકને સુદ્રઢ અને મજબૂત બનાવવા એ પોતાના કૌશલ્યનો ઉપયોગ કરવા ચાહતો હતો. એના જ શબ્દો જોઈએ તો,
'મહત્ત્વકાંક્ષી આતતાયી જ્યારે ઘેરો ઘાલે ત્યારે પ્રકૃતિએ આપેલી મુખ્ય બક્ષિસનું રક્ષણ કરવાના હેતુથી હું હુમલા અને બચાવ માટેનાં સાધનો શોધવાં પ્રયત્ન કરું છું. સૌ પ્રથમ તો દીવાલોની સ્થિતિ કેવી છે તે વિશે કહું છું અને તે પછી કેવી રીતે જુદા જુદા લોકો પોતાની ભલાઈ જાળવી શકે તેનો વિચાર કરું છું.'

યુદ્ધને તો એ પાશવી પાગલપન માને છે અને કહે છે કે જે માનવી પોતાની મહેનતથી કુદરતના અપૂર્વ સર્જનને નિહાળે છે, તે જ માનવી તેનો વિનાશ કરવા માટે ઘાતકી કાર્યોને ન્યાયી ઠેરવે છે, તે કેવું ? એ દર્શાવે છે કે માનવીની જિંદગી લઈ લેવી તે એક અધમમાં અધમ ઘાતકી કાર્ય છે. લિઓનાર્દોના વિચારો આજે પણ એટલા જ પ્રભાવક છે એ વિશે પુસ્તકોના પુસ્તકો લખી શકાય.
બાળપણમાં જ લિયોનાર્દોના પિતાને એના પુત્રમાં રહેલા અસાધારણ કૌશલ્યનો ખ્યાલ આવ્યો હતો. બાળક લિયોનાર્ડોએ દોરેલા ચિત્રો તેના મિત્ર એવા એન્ડ્રે ડેલ વિરોસિઓને બતાવવા માટે લઈ ગયા હતા. એમણે લિયોનાર્દોને પોતાના સાથી તરીકે રાખ્યા.

આ સમયે લિયોનાર્ડો ભૂમિતિશાસ્ત્રમાં પ્રથમ કક્ષાનો નિષ્ણાત સાબિત થયો. લિયોનાર્ડોએ આ સમયે સ્મિત કરતી મહિલાઓ અને નિર્દોષ બાળકોના મસ્તકનાં માટીના શિલ્પો બનાવ્યા હતા. કેટલાક વર્ષ પછી એ શિલ્પોનું વેચાણ પણ થયું.
ઇ.સ. ૧૫૧૯માં ૬૭ વર્ષની વયે લિયોનાર્દોનું અવસાન થયું. આ સમયે આશ્ચર્યની હકીકત એ છે કે પોતાની પાછળ પોતાની જર્નલમાં ૬૦૦૦ પાનાનું લખાણ મૂકી ગયો હતો અને છ હજાર પાનાઓમાં વ્યક્તિગત ચિંતન ધરાવતા લેખો હતા, હળવી રમૂજો હતી, કરિયાણાની યાદીઓ હતી અને સવિશેષ તો આમાંથી લિયોનાર્દોના જીવનની ઝાંખી થાય છે. આ જર્નલમાં એણે પોતાના પ્રેરણાસ્તોત્ર વિષે લખ્યું છે. પોતાની કાયમી ઝંખનાઓ કઈ કઈ છે એની વાત કરી છે અને પોતાના હૃદયને સ્પર્શી ગયેલી બાબતોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

લિયોનાર્દોને સેઇન્ફલોરેન્ટિન પેલેસ ચર્ચ પાસે દફનાવાયો હતો, પણ ફ્રેન્ચ ક્રાંતિએ તે સ્થળનું નામોનિશાન કાઢી નાખ્યું હતું અને તેના અવશેષો પણ અઢારમી સદીની શરૃઆતમાં નાશ પામ્યા હતા, તેથી તેની કબરનું ચોક્કસ સ્થાન ઓળખવું અશક્ય હતું. લિઓનાર્દોને અપૂર્વ ઈશ્વરીય વરદાન પ્રાપ્ત થયેલું હતું. તે એવી બાબતોને જોઇ શક્તો અને અનુભવી શક્તો હતો જેના વિશે ધીમી ગતિની ફોટોગ્રાફીના પ્રચાર પહેલા કોઈ જાણી શક્તું ન હતું.
તેણે પડછાયાના રંગો વિશે જે વાત લખી હતી તે અંગે ૧૯મી સદી સુધી કોઈએ તેમાં પ્રગતિ કરી ન હતી. તેમના ધાર્મિક અને નૈતિક બાબતો વિશેના વિચારો વિશે ઘણું કહેવાય છે, પણ અસાધારણ પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિની તુલના સામાન્ય માનવીની પ્રતિભા સાથે ન થઈ શકે. વિવિધ કૌશલ્યમાં નિપૂણ એવો આ માનવી ફક્ત પેઇન્ટર જ ન હતો, પણ ફળપ્રદ શોધક પણ હતો કે જેની કલ્પનાઓ સમયથી એટલી બધી આગળ હતી કે જે હજી આપણા યુગમાં પણ સાકાર થઈ શકી હતી.

♠ મોતનું મનોરંજન ♠

બાબરનો પુત્ર અને અકબરનો પિતા હુમાયુ જેટલો ભટક્યો છે જિંદગીમાં, એટલું કોઇ ભાગ્યે જ ભટક્યું હશે !

દિલ્હીથી ઠેઠ કાબૂલ-કંદહાર સુધી તેને ભાગવું પડેલું, અને કાબૂલથી કેટલીય એવી અજાણી જગ્યાએ તેને ભટકવું પડયું કે તે એક રખડેલ અને ભટકેલ માનવી બની ગયો હતો.

પોતાની આવી દશામાં જ તેને સ્ત્રી હમીદાબાનુએ તેના પુત્ર અકબરને જન્મ આપ્યો હતો.

હાર્યો, જીત્યો, જીત્યો, હાર્યો, અને જિંદગી ભર રખડી રખડીને પણ છેવટની  દશામાં હુમાયુએ દિલ્હીની ગાદી મેળવી તો ખરી જ !

એ હુમાયુનું જીવન રણાંગણમાં પસાર થયું હતું તેમ છતાં તે એક વિદ્વાન માનવી હતો. અને જ્ઞાાનપિપાસુ હતો. જ્યાં પુસ્તક મળે ત્યાં વંાચી લીધા સિવાય તેને ચેન પડતું નહિ. અને ચાર માનવી વચ્ચે બેસીને જ્ઞાાનપૂર્ણ વાણી સાંભળવીતો તેને ઘણી જ ગમતી.

એ જ હુમાયુનું મૃત્યુ કોઇ વિચિત્ર દશામાં થયું. તે એક વાર પોતાના પુસ્તકાલયના ઘોડા પર ચઢ્યો હતો. તેણે કેટલાંક પુસ્તકો હાથમાં લીધાં ત્યારે જ પેલી સીડી ખસી ગઇ. હુમાયુ ઠેઠ ઉપરથી નીચે ફસડાયો અને ત્યાંજ તેનો અંત સમય આવી ગયો.

ચારે બાજુ પુસ્તકો જ, પુસ્તકો પડેલાં હતાં. અને ત્યારે તેના ચહેરા ઉપર તો  પુલકિત હાસ્ય શોભાયમાન હતું.

અકબર દોડી આવ્યો ને પૂછ્યું : 'અબ્બાહજૂર, આપને તો ઘણી ચોટ આવી છે અને, આપ હસી રહ્યા છો ?'

અબ્બાહજૂરે કહ્યું : 'બેટા, આ ચોટ છેવટની છે. પણ હું હસ્યો તેનું એક કારણ એ છે, બેટા ! મેં હંમેશા એવી ઇચ્છા રાખી હતી કે, કાં તો હું યુદ્ધમોરચે મરું, રણાંગણમાં શત્રુઓની વચમાં ઘેરાઇને લડતો લડતો મરું, અને જ્યારેહું મરું ત્યારે મારી ચારે બાજુ શહીદોના શબના ઢગલા પડેલા હોય. એ સ્વપ્ન યુવાવસ્થાનું હતું. પણ મારી વૃદ્ધાવસ્થાનું શું સ્વપ્ન હતું એ તું જાણે છે ?'

અને તેમના વૃદ્ધ હોઠ ઉપરથી જાણે કે સ્વપ્નનું એક ગુલાબી ફૂલ ઊઠતું હોય તેવું ગુલાબી સ્મિત ખીલી ઊઠયું.

તેમણે કહ્યું : 'મારું વૃદ્ધાવસ્થાનું સ્વપ્ન હતું કે બેટા, જ્યારે હું મરું ત્યારે મારી આજુબાજુ પુસ્તકોનો ઢગ ખડકાયેલો હોય. વિદ્યા તથા વિદ્વત્તાની વચમાં નીપજતું મોત મોટામાં મોટું, ને ભવ્યતામાં ભવ્યતાવાળું હોય છે, બેટા, જિંદગીભર હું ઝંખતો રહ્યો છું. આજે મારા સારા નસીબે પુસ્તકો વચ્ચે ઘેરાઇને મરવાનું મળે છે એ શું મારું ઓછું સૌભાગ્ય છે ? મારું મોત ધન્ય થઇ ગયું છે. અકબર ! મારા મોતનું માતમ મનાવીશ નહિ.'

એટલું કહી શહેનશાહ હુમાયુએ આંખો મીંચી, પણ તેના હોઠ તો ઉઘાડા જ રહ્યા, હસતા રહ્યા.

ઇચ્છિત અને મન ગમતા મોતની પણ કોઇ અનેરી ખુશી હોય છે. મોતનું પણ કેવળ માતમ હોતું નથી, મનોરંજન પણ હોય  છે.

♠ વીરત્વની પ્રાપ્તિ ♠

એક રાજાએ પોતાના પુત્રને આશ્રમમાં ભણવા મોકલતાં કહ્યું : 'કુમાર, આશ્રમના એ ગુરુજન પાસે જ અમે બધા ભણ્યા છીએ. ખૂબ જ ઉમદા ગુરુ છે. એમની પાસે  ભણીને  તું ય હોંશિયાર થઇશ.'

રાજકુમાર આશ્રમમાં પહોંચ્યો ત્યારે ગુરુજીએ કહ્યું : 'તારે શક્તિશાળી થવું છે કે વીર થવું છે ?'

કુમાર મૂંઝાયો. તેણે કહ્યું : 'એ બેનો તફાવત હું કંઇ સમજ્યો નહિ, ગુરુદેવ !'

ગુરુજી કહે : 'તારે જો શક્તિશાળી બનવું હશે તો હું તને ઘોડેસવારી, તીરંદાજી ને તલવારબાજી શિખવાડીશ. ને વીર બનવું હોય તો મારે વિનમ્ર, સહનશીલ  અને અહિંસક બનવું પડશે.'

કુમાર આ વાતમાં ઝાઝો તફાવત સમજતો ન હતો. તેણે વીરત્વ વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું. તે કહે : 'મને વીર બનાવો, ગુરુદેવ !'

બસ, ગુરુદેવે તો કુમારના પાઠો શરૃ કરી દીધા. મોટે ભાગે જે કોઇ આવતું તે બધાંની સેવા કરવાનુંકામ કુમારને જ સોંપવામાં આવતું.

કુમારને આથી ઘણું ખોટું લાગતું. તે મનમાં વિચારતો, કે, 'હું આવડો મોટો રાજકુમાર, અને મારે બધાની સેવા જ કરવાની ! એમાં શીખવાનું શું છે ? એમાંના કેટલાય માણસો તો એટલા સામાન્ય છે, કે ઉંમર સિવાય ભાગ્યે જ એમને બીજું મહત્ત્વ આપી શકાય.'

આથી રાજકુમાર એક દિવસ નારાજ થઇને પિતા પાસે જઇ કહેવા લાગ્યો : 'ગુરુજી, મને વીરત્વનું શિક્ષણ આપે છે. પણ તેમાં આખો વખત બધા સાથે માયા-પ્રીતિ રાખવાનું કહે છે અને મારી પાસે બધાની સેવા કરાવ્યા કરે છે.  એમાં વળી વીરત્વ ક્યાં આવ્યું ?'

રાજાએ એક કિંમતી હાર આપીને પુત્રને કહ્યું : 'આ હાર તું તારા ગુરુજીને ભેટ આપજે.'

કુમાર આથી વળી વધુ આશ્ચર્ય પામ્યો. તેને થયું કે : 'પિતા પાસે ફરિયાદ કરવા આવ્યો તો પિતાએ પણ ફરિયાદ સાંભળી નહિ. ઉપરથી ગુરુજીનું બહુમાન કરી, ઈનામ આપ્યું.'

કુમાર એ હાર લઇ ગુરુજી પાસે ગયો. કંઇ પણ બોલ્યા વિના ગુરુજીને એ હાર અર્પણ કર્યો.

ત્યારબાદ વનસ્પતિઓના પરીક્ષણ માટે ગુરુ-ચેલા જંગલમાં ગયા. ત્યાં સંશોધનમાં મોડું થઇ ગયું. સાંજનાં અંધારાં ઊતરી આવ્યાં ત્યારે ગુરુજી બોલી ઊઠયા : 'અરે, આ હારમાંનો એક મણિ આટલામાં જ પડી ગયો લાગે છે.'

કુમાર પણ  એટલી જગામાં મણિ શોધવા લાગ્યો.

ત્યાં સંજોગવશાત્ ચળકતા પથ્થરના ઘણા ટુકડાઓ હતા. કુમારે પોતાના ફેંટાને ફેલાવીને એ બધા જ ચળકતા પથ્થરો તેમાં બાંધવા માંડયા. નાના મોટા કંઇ કેટલીય જાતના પથ્થરો હતા !

ગુરુજીએ પૂછ્યું : 'મારે તો એક જ મણિની જરૃર હતી. તું આટલા બધા પથ્થર શું કામ ભેગા કરે છે ?'

રાજકુમાર કહે : 'અંધારામાં કયો મણિ સાચો મણિ છે એ તારવવું મુશ્કેલ છે. એટલે હું આ બધાજ પથ્થરો પ્રકાશમાં લઇ જઇશ અને તેમાંથી તારવીને આપણો મણિ કયો તેની શોધ કરીશ.'

ગુરુજીએ કહ્યું : 'ભાઈ, આજેતને તારા એક સવાલનો જવાબ મળી ગયો છે. તું બધા જ માનવીઓ સાથે પ્રીતિ સંબંધ રાખતાં અચકાય છે. તને એમાં નાનમ દેખાય છે. પણ જ્યાં સુધી આપણે જ્ઞાાનના પ્રકાશમાં જોઇએ નહિ, ત્યાં સુધી આપણને કેવી રીતે ખબર પડે કે સામા માનવીનું મૂલ્ય કેટલું કિંમતી છે ! વીરતાનો અર્થ સહનશીલતા અને યોગ્ય તારવણી છે. સામાની કદર કરવી એમાં પણ ખરું જ્ઞાાન રહેલું છે. જેમ તું સેંકડો ખોટા પથ્થરોનું અવલોકન કરશે ત્યારે જ તને તેમાંથી સાચો મણિ પ્રાપ્ત થશે, એ જ રીતે તારે નાના-મોટા, જાણ્યા-અજાણ્યા, બધા જ માનવીઓને સંપર્ક સાધવાનો છે. તેમની સેવા કરવાની છે. એ સેવાના સંશોધન બાદ જ તારા હાથમાં સાચા મણિ જેવો કોઇક સાચો માનવી આવી શકશે. આપણે જ જ્યારે અંધારામાં હોઇએ ત્યારે કેવી રીતે કહી શકીએ કે મણિ સાચો છે ? અંધારામાં આપણા હાથમાં કિંમતી મણિ આવી જાય, અરે ! સાદા કે સામાન્ય વેશમાં ખુદમાં ભગવાન પણ આપણી સામે આવીને ઊભો રહી જાય તો આપણે તેને કેવી રીતે ઓળખી શકીશું ? અને ધીર વગર વીર બની શકાતું નથી. વીરત્વની પ્રાપ્તિ થતી નથી !'

♠ માનવસેવા ♠

પહેલાના સમયમાં નાગાર્જુન પ્રખ્યાત રસાયણ-શાસ્ત્રી હતાં. તે નવી નવી દવાઓ રસાયણોની શોધ કરતા. તેને પોતાના કામ માટે એક સહાયક માણસની જરૃર હતી. તેણે રાજાને વાત કરી. રાજાએ બીજા દિવસે બે યુવાનોને નાગાર્જુન પાસે મોકલ્યાં.

બંને યુવાનો હોંશિયાર હતા. બંનેનો અભ્યાસ સરખો હતો. બેમાંથી એકની પસંદગી કરવાની હતી.

નાગાર્જુને બંને યુવાનોને એક-એક પદાર્થ આપ્યો અને કહ્યું : ''તમારે તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે આ પદાર્થોમાંથી રસાયણ બનાવી આવતીકાલે મારી પાસે આવવાનું છે. પરંતુ અત્યારે તમારે રાજમાર્ગ પરથી પોતપોતાના ઘરે જવાનું છે.''

બંને યુવાન પદાર્થ લઈ ચાલતાં થયાં. બીજા દિવસે બંને યુવાનો નાગાર્જુન પાસે આવ્યા. એક યુવાન ખુશ હતો જ્યારે બીજો યુવાન મૂંઝવણમાં હોય તેવું લાગતું હતું.

પહેલા યુવાને હસતાં હસતાં કહ્યું : 'હા, મેં પદાર્થમાંથી રસાયણ તૈયાર કર્યું છે.' નાર્ગાજુને તે રસાયણ તપાસ્યું. તેણે કેટલાક પ્રશ્નો પૂછ્યાં. પ્રશ્નોનાં ખરા જવાબો હતાં. ત્યારપછી નાગાર્જુને બીજા યુવકને કહ્યું : 'તે પદાર્થનું શું કર્યું ?'

બીજો યુવાન રડવા જેવો થઈ ગયો. તેણે કહ્યું : ''હું પદાર્થનો ઉપયોગ કરી શક્યો નથી. કારણ કે અહિયાથી કાલે રાજમાર્ગ પરથી હું પસાર થતો હતો ત્યારે ઝાડ નીચે એક બીમાર અને વૃદ્ધ માણસ રડી રહ્યો હતો. કોઈ તેમની પાસે ન ગયું. તેથી હું તેમની પાસે ગયો અને તેને મારા ઘરે લઈ આવ્યો અને આખો દિવસ તેમની સેવા કરી. આજે તેને સારૃ થઈ ગયું છે. આ વૃદ્ધની સેવા કરવા જતાં પદાર્થમાંથી રસાયણ બનાવી શક્યો નથી. તો મને માફ કરશો.''

આ સાંભળી નાગાર્જુન ખુશ થઈ ગયાં. તેણે કહ્યું : 'હું તને મારો સહાયક બનાવું છું.'

રાજાને કાને આ વાત પહોંચી કે જેણે રસાયણ બનાવ્યું તેને પસંદ કરવાને બદલે જેણે રસાયણ નથી બનાવ્યું તેને સહાયક તરીકે પસંદ કર્યો છે !

રાજાએ આ અંગે નાર્ગાજુનને પ્રત્યક્ષ મળી પૂછ્યું. નાગાર્જુને રાજાને કહ્યું : 'રાજાજી, મે યોગ્ય પસંદગી કરી છે. જે યુવાને રસાયણ નથી બનાવ્યું તેમણે માનવતા બતાવી છે. મને પહેલેથી જ ખબર હતી કે રાજમાર્ગના ઝાડ નીચે એક વૃદ્ધ, બીમાર માણસ પડયો છે. તેથી જ બંને યુવાનોને ત્યાંથી જવાનું કહ્યું હતું. રસાયણ તો ગમે તે વ્યક્તિ બનાવી શકે. પરંતુ બીમારની સેવા કરે તેવા તો ખૂબ જ ઓછા હોય છે. મારા જીવનનું ધ્યેય માનવ સેવા છે. મારે આવા યુવાનની જ જરૃર હતી. તેથી જ માનવ સેવા કરનાર યુવાનની પસંદગી કરી છે.' નાગાર્જુનની વાત સાંભળી રાજા ખુશ થઈ ગયાં.

- હસમુખ રામદેપુત્રા
- Gujrat Samachar

♠ ખોટો રૂપિયો ♠

સસ્તું સાહિત્યવર્ધક કાર્યાલય' સંસ્થાના સ્થાપક ભિક્ષુ અખંડાનંદજીને કોઈ એક માણસે ખોટો રૂપિયો પધરાવી દીધો.

સંસ્થા પર આવીને તેમણે રૂપિયો ખખડાવ્યો તો બોદો નીકળ્યો. તરત જ તેઓ સંસ્થાના એક કર્મચારી પાસે ગયા અને કહ્યું, ''જમીનમાં એક ખાડો ખોદીને આ ખોટો રૃપિયો દાટી દે.''

કર્મચારીએ કહ્યું, ''અરે, એને જમીનમાં દાટવાની કોઈ જરૃર નથી. હું હમણાં જ બજારમાં જઈને કોઈ દુકાનદારને પધરાવી દઈશ!'' ભિક્ષુ અખંડાનંદજીએ કહ્યું, ''ના, એવું ન કરતો. આ કરવું તે એક પાપ છે. આવા અપ્રમાણિક કામથી તો આપણે દૂર જ રહેવું જોઈએ. ખોટા રૃપિયાને સાચો રૃપિયો ગણાવીને કોઈને આપવો એ મોટી અનીતિ તો છે જ, બલકે તે એક અસત્ય પણ કહેવાય. ધાર કે આ ખોટો રૂપિયો કોઈ અબુધ ગરીબના હાથમાં જાય તો એની શી વલે થાય? બધી જગ્યાએથી એને આ ખોટા રૂપિયાથી ઘરની ચીજ લીધા વિના પાછા ફરવાનું થાય અને તેને પરિણામે તેનાં બાળકોને અન્ન વિના ટળવળવું પડે. આ ખોટા રૃપિયાને જમીનમાં જ દાટી દે.''

ભિક્ષુ અખંડાનંદજીની આ પ્રમાણિકતા અને નીતિમત્તાથી પ્રસન્ન થયેલા એ કર્મચારીએ તે ખોટો રૂપિયો જમીનમાં દાટી દીધો.

- મિતેશભાઈ એ. શાહ

♠ સાચો મારગ ♠

જૂનાગઢનો રાજા. ગરવીલો રા'ખેંગાર.

એક દિવસ શિકારે ગયો. આજુબાજુ ગાઢ જંગલો છે. જંગલોમાં જંગલી પશુઓનો પાર નથી. પણ તે દિવસે રાજા રાહ જોતો થાકી ગયો. વન વન ઘૂમીને પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયો. તેને વનમાં ન મળ્યો સિંહ કે ન મળ્યો વાઘ. ન ભેટી ગયું રીંછ કે ન વહાલું થયું વરુ. ડાઘિયા દીપડાની તો શી વાત કરવી, અરે જંગલી ભૂંડ પણ ભાળવા ન જ મળ્યું.

રા'ખેંગાર તો દૂર દૂર નીકળી ગયો. પણ શિકાર ન દેખાયો તે ન જ દેખાયો. છેવટે તેની નજરે સસલાંઓ પડી ગયાં. બિચારા ભોળા ભલા જીવ આમ-તેમ અટવાતા હતા. રાજાની તીખી કરાળ બંદૂકે સસલાંઓની છાતી ફાડવા માંડી. ધાંય ધાંય ! એક પછી એક સસલાંઓ માથું પટકી પટકીને વીંધાતાં થઈ ગયાં.  રાજા જાણે મોટાની દાઝ નાના પર કાઢતો હતો. રાજાએ તો ઘોડાની પીઠ સસલાંઓથી ભરી દીધી. એક સિંહ સાથે ઝપાઝપી ન થઇ તો કંઈ નહીં, સસલાંઓ કેટલાં હાથ આવ્યાં છે, જુઓ તો !
પણ હવે જવું કઈ દિશામાં ? મારગ ભુલાઈ ગયો. જંગલની બહાર નીકળવું અઘરું છે. ઘરનો મારગ શોધી કાઢવાનું સહેલું નથી. કોઈ કેડી જ નથી, તો પછી તેને નિવાસ સુધી તેડી જ કોણ જવાનું છે ?

આખરે તેને એક ટેકરી જોવા મળી. ટેકરી પર એક સાધુ ધૂણી ધખાવી રહે છે.

રા'ખેંગારે જઈને પૂછી જોયું : 'મારગ બતાવશો ?' સાધુએ રાજાનો ઘોડો જોયો. ઘોડા પર ભોળાં ભલાં સસલાંઓનો ઢગ જોયો.

સાધુ કહે : 'મારગ બે જ છે. સરગનો અને નરકનો. વાલાં ભોળાં ભૂલકાંઓને પાળો પોષો, તેમની પર વહાલ વસાવો, તેમને જીવતદાન આપો અને તમને સરગનો મારગ મળી જશે. એવા રૂપાળા સોહામણા જીવની કાલિત બંદૂકથી હિંસા કરો અને તમને નરકનો મારગ મળી જશે.'

રાજા રા'ખેંગારને જબરો આંચકો લાગી ગયો. વીજળી જ પડી. સસલાંઓનો શિકાર કરી તે સરગનો મારગ ચૂકી ગયો હતો, એની તેને ખાતરી થઈ. તેણે સાધુને નમનવંદન કરી દીધા અને જીવહિંસા નહીં કરવાની ટેક લીધી. સાધુએ તેને સાચો મારગ બતાવી દીધો.

🌹  કોઈક વખત મારગ ભૂલીને જ સાચો મારગ હાથ આવે છે. ભૂલા પડવામાંથી પણ નવી દિશા દેખાઈ જાય છે. જેઓ ભૂલા જ પડતા નથી, તેઓ નવી કેડી પણ કેવી રીતે શોધી શકવાના છે ? થોડાંક સસલાંઓ મરી ગયાં પણ એ સસલાંઓની શહીદી કામ આવી. એ મરેલાં સસલાંઓએ પાછળનાં તમામ સસલાંઓને બચાવી લીધાં. 🌹

- હરીશ નાયક
- ઝગમગ (ગુજરાત સમાચાર)